Dagbani - Chapter 38 - Sad

SĀD (S). [Bachi gaŋ ŋɔ maa wuhirimi ni Alkur’aani nyɛla Muɣujizah (lahiʒibsi din ka ŋmali), dama so ʒi di fasara naɣila Naawuni]. M (Mani Naawuni) po Alkur’aani shεli din mali teebu

Chɛli gba! Ninvuɣu shεba ban niŋ chεfuritali maa kuli bela maŋ’ tibgibu mini namgbankpeeni (ni Annabi Muhammadu)

Di zooiya ka Ti (Tinim’ Naawuni) niŋ tiŋgbani shɛli hallaka pɔi ni bana (Makka chɛfurinima), ka bɛ kuhi (bɔri sɔŋsim), ka di lahi pala saha shεli bɛ ni yɛn tooi zo n-tilgi

Kɛ bɛ (Larbunim’) niŋ lahiʒiba domin wa’azulana so (Annabi Muhammadu) kaba na bɛ puuni zuɣu. ka chεfurinim’ maa naan yεli: “Ŋumbɔŋɔ nyɛla sihiralana, ni ʒirilana titali.”

(Ka bɛ lahi yεli): “Di ni bɔŋɔ, o (Muhammadu maa) zaŋla duumanim’ zaasa leei duuma yino? Achiika! Ŋɔ maa shiri nyɛla lahiʒibsi bini.”

Ka bɛ puuni asanzanim’ chaŋ (n-ti yεli: “Cham ya n-ti niŋ suɣulo ni yi buɣa jɛma, achiika! Ŋɔ maa nyɛla yɛltɔɣa shɛli ka bɛ bɔra (ni bɛ zaŋ li m- birgiya)

Tinim’ na ʒin wum ŋɔ maa tatabo adiini shεli din kana bahigu ŋɔ puuni (Annabi Issa daadiini), ŋɔ maa pala shεli m-pahila ʒiri ka o (Muhammadu) ŋma.”

“Di ni bɔŋɔ, o (Muhammadu) koŋko sani ka bɛ (Naawuni) siɣisi teebu (Alkur’aani) na ti puuni? Chɛli gba! Bɛ (chεfurnim’) bela zilsigu puuni ni teebu (Alkur’aani). Chɛli gba! Bɛ na bi lamla azaaba

Bee bɛ sani ka a Duuma so Ŋun nyɛ Nyεŋda, ni Pintira nambɔzɔhigu arzichi sɔŋbu shee be

Bee bɛ malila sagbana ni tiŋgbani, n-ti pahi din be di sunsuuni yiko? Tɔ! (Di yi nyɛla lala), bɛ dum zuɣusaa (n-ti mɔŋ Alkur’aani aayanim’ sheebu na Annabi Muhammadu sani)

Bɛ (chɛfurinim’) nyɛla tobbihi shɛba bɛ ti yɛn ti tuhi nyɛŋ ba nimaa ni (Badar tobu ni), ka bɛ be laɣinsi puuni

Annabi Nuhu niriba daa labsi o ʒirilana pɔi ni bana (Makka chɛfurinima), ni Aadunima (Annabi Hudu niriba), n-ti pahi Fir’auna so ŋun daa nyɛ bandilana (ankufunimlana) la

Ni Samudunima (Annabi Sālihu niriba), ni Annabi Lutu niriba, n-ti pahi Annabi Sayibu niriba, bannim’ maa daa nyɛla laɣinsi

Bɛ zaɣiyino kam daa bi niŋ shɛli m- pahila bɛ labsila bɛ tuumba ʒirinima, ka azaaba niŋ talahi bɛ zuɣu

Yaha! Bɛ (Makka chεfurinim’ maa) bi guhiri shεli m-pahila tahigu yim zuɣu (ka Dunia yiɣisi), di mi ti ka ŋmaabu

Ka bɛ (chεfurinim’ maa) naan yεli: “Yaa ti Duuma (Naawuni)! Tim ti ti tarli (azaaba) yomyom’ pɔi ni saliya karibu dabsili maa

(Yaa nyini Annabi)! Niŋmi suɣulo ni bɛ ni yεri shεli maa, ka teei Ti (Tinim’ Naawuni) dabli Annabi Dawuda yɛla, ŋuna n-daa nyɛ ŋun mali yaa (Naawuni jεma shee). Achiika! O daa nyɛla ŋun niŋdi tuuba (n-labri Naawuni sani)

Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) daa balgila zoya n-ti o (Annabi Dawuda), ka di niŋdi Naawuni kasi Zaawuni mini Wuntaŋ’ puhili saha m-pahi o zuɣu

Ka noombihi gba laɣisiri o (Annabi Dawuda) sani, ka bɛ zaɣiyino kam doli o zaligu

Ka Ti (Tinim’ Naawuni) kpaŋsi o nam maa, ka Ti ti o yεmgoliŋga (Annabitali), n-ti pahi yεltɔɣa kahigibu

(Yaa nyini Annabi)! Di ni bɔŋɔ, namgbankpeeni nim’ la (Malaaikanim’ ayi la) lahibali ka a na saha shεli bɛ ni daa du gooni la n-kpe (Annabi Dawuda sani) jiŋli puhibu shee la

Saha shεli bɛ (Malaaikanim’ maa) ni daa kpe Annabi Dawuda sani, ka o yirgi ni bana, ka bɛ yεli: “Miri ka a zo dabεm, ti nyɛla zazabra ayi ban kpahi yεɣi taba hachi zuɣu, dinzuɣu niŋmi fukumsi ti sunsuuni ni yεlimaŋli, ka miri ka a di zualinsi, ka dolsi ti n-zaŋ chaŋ sochibga

(Ka bɛ puuni so yεli): “Achiika! M mabia ŋɔ maa malila penyεma pihiwei ni awei, ka m mi mali penyεŋ zaɣiyino, ka o lahi yεli ni mani zaŋmi n-dini maa n-ti o, ka yɛli nyεŋ ma.”

Ka o (Annabi Dawuda) yεli: “Achiika! O di a zualinsi ni o ni suhi a peyino maa ni o zaŋ pahi o dini ni ma. Yaha! Achiika! Zonim’ pam diri taba zualinsi ni lala maa, naɣila ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli ka tum tuunvεla, bɛ mi nyɛla bɛla (ninsalinim’ puuni). Ka Annabi Dawuda tɛhi ni Ti (Tinim’ Naawuni) dahimmi o mi, ka bo o Duuma (Naawuni) gaafara, ka lu n-niŋ suzuuda, ka niŋ tuuba n-labi Naawuni sani

Ka Ti (Tinim’ Naawuni) chɛ m-paŋ o. Yaha! Achiika! O nyɛla ninvuɣu so ŋun miri Ti (Tinim’ Naawuni), ka lahi mali labrisuŋ shee (Alizanda)

(Ka Naawuni Yεli): “Yaa nyini Dawuda! Ti (Tinim’ Naawuni) zaŋ a mi leei gbaŋlana tiŋgbani yaaŋa zuɣu, dinzuɣu niŋmi fukumsi ninsalinim’ sunsuuni ni yεlimaŋli, ka miri ka o doli suhuyurlim ka dinzuɣu ti birgi a ka chɛ Naawuni soli. Achiika! Ninvuɣu shεba ban birgiri (ninsalinim’) ka chɛ Naawuni soli maa, bɛ mali azaaba kpeeni domin bɛ ni tam Saliya karibu dali maa zuɣu

Yaha! Ti (Tinim’ Naawuni) bɛ nam sagbana mini tiŋgbani, n-ti pahi din be di sunsuuni ka di nyɛla kpɛrigu zuɣu, dina n-nyɛ ninvuɣu shɛba ban niŋ chɛfuritali maa tɛha ni nyɛ shɛli, dinzuɣu buɣum daazaaba be ninvuɣu shɛba ban niŋ chεfuritali maa zuɣu

Di ni bɔŋɔ, Ti (Tinim’ Naawuni) ni zaŋ ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli ka tum tuunvεla mini ban saɣindi tiŋgbani yaaŋa zuɣu niŋ yim? Bee Ti ni zaŋ wuntizɔriba mini bibɛhi leei yim

(Yaa nyini Annabi)! Di (Alkur’aani ŋɔ maa) nyɛla litaafi shεli Ti ni siɣisi n- zaŋ kana a sani, ka di nyɛ alibarika dini, domin bɛ (ninsalinim’) kpahim di aaya- nima. Yaha! Domin ninvuɣu shεba ban mali haŋkali zaŋ li n-teei Naawuni yɛla

Ka Ti (Tinim’ Naawuni) ti Annabi Dawuda Sulemana. M-bo ni Ti dabli ŋɔ maa. Achiika! O nyɛla ŋun niŋdi tuuba n-labri Naawuni sani

Saha shɛli bɛ ni daa zaŋ yuri ban zaandi bɛ naba ata zuɣu n-wuhi o (Annabi Sulemana) Zaawuni

Ka o yεli: “Achiika! N-gahim yuri yurlim ka kpalim bɛ yulibu ni, ka tam Naawuni teebu yεla, hali ka wuntaŋ’ ti lu.”

(Ka Annabi Sulemana) yεli: “Labsim ya ba (yuri maa) n-ti ma na, ka o dii kɔriti ba (n-wahiri) bɛ biɛhi mini bɛ niŋgoya

Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) daa dahim Annabi sulemana, 1 ka Ti zaŋ nimgbin’ shɛli (alizini) n-ʒili o nam kuɣu zuɣu, din nyaaŋa ka o niŋ tuuba n- labi Naawuni sani

Ka o (Annabi Sulemana) yεli: “Yaa n Duuma (Naawuni)! Chɛli paŋ ma, ka ti ma nam, ka so ku lahi tooi di li n nyaaŋa. Achiika! Nyini n-nyɛ Pintira.”

Dinzuɣu, ka Ti (Tinim’ Naawuni) balgi pɔhim n-ti o, ka di chana ni o fukumsi, ka ʒɛri ni baalim, ka di doli o luɣulikam o ni bɔra

Ni alizinnim’ balibu kam ban mi tandi mεbu (ka Naawuni balgi ba n-ti o), n-ti pahi ban fimdi kom gbinni

Bɛ (alizinnim’ maa) shɛba mi, ka bɛ lo ba ka bɛ be bandi ni

(Ka Naawuni yεli Sulemana): “Ŋɔ maa nyɛla Ti (Tinim’ Naawuni) pini, dinzuɣu, a ni bɔri so ka a niŋ o alheeri, bee ka a chɛ, ka di pa ni saliya shɛli karibu m beni.”

Yaha! Achiika! O nyɛla ninvuɣu so ŋun miri Ti (Tinim’ Naawuni), ka lahi mali labrisuŋ shee (Alizanda)

Yaha! Teemi Ti (Tinim Naawuni) dabli Ayuba yɛla, saha shεli o ni daa boli o Duuma (ka yεli): “Achiika! Shintaŋ shihi ma ni wahala ni azaaba..”

(Ka Naawuni yεli o): “(Yaa nyini Ayuba)! Zaŋmi a napɔŋ n-to tiŋa, (ka o shiri to li, ka kom puhi na tiŋgbani ni, ka Naawuni yεli o): “Ŋɔ maa nyɛla kosurum mini konyurim din maai.”

Ka Ti (Tinim’ Naawuni) ti o o malgu (iyaali), ka lahi pahi o bɛ ŋmali, ka di nyɛ nambɔzɔbo Ti sani, ka nyɛ teebu n-ti haŋkayanima

(Ka Naawuni lahi yεli o)! Zaŋmi a n-fεbi (a paɣa maa), ka miri ka a labsi a nuu gbaai mokpalli ŋɔ maa, ka zaŋ li pɔri maa. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) shiri nya o (Annabi Ayuba) ka o nyɛla suɣulolana. M-bo ni Ti dabli ŋɔ maa. Achiika! O nyɛla ŋun niŋdi tuuba n- labri Naawuni sani

Yaha! Teemi Ti (Tinim’ Naawuni) dabli Annabi Ibrahima yɛla, n-ti pahi Annabi Is’haka mini Annabi Ya’akuba, bɛ daa nyɛla ban mali yaa (Naawuni jɛma shee), ka bɛ suhiri ne

Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) daa gahim ba mi ni hali suŋ zaɣiyini, dina n-nyɛ Chiyaama yili yɛla teebu

Yaha! Achiika! Bɛ daa be bɛ ni gahim shɛba ka be ninvuɣu gahinda puuni Ti sani

Yaha! (Yaa nyini Annabi)! Teemi Annabi Ismaaila, ni Annabi Yasaɣa, n-ti pahi Annabi Zulkiflu yɛla, bɛ zaasa daa nyɛla Ti Tinim’ (Naawuni) ni gahim shεba

Ŋɔ maa nyɛla teebu. Achiika! wuntizɔriba yɛn ti mali la labrisuŋ shee (Alizanda)

∑inahigu Daalizanda la, ka bɛ yɛn ti yooi di dindoya m-bahi ba

Ka bɛ do n-dalim di puuni, ka boondi ni bɛ ti ti ba binwola pam mini binnyura

Ka bɛ lahi mali Alizanda paɣa shεba ban bi lihiri bɛ yidannim’ ko, ka bɛ yuma lahi saɣisi taba

(Ka bɛ yεli ba)! “Ŋɔ maa n-nyɛ bɛ ni daa gbaari ya alikauli shεli zaŋ chaŋ Saliya karibu dali la.”

“Achiika! Ŋɔ maa nyɛla Ti (Tinim’ Naawuni) yolsigu, di nyɛla din ka naabu.”

Lala n-nyɛ li! Achiika! Ninvuɣu shεba ban kpahi yaɣi, bɛ labbu shee ti yɛn nyɛla din be (Zaadali)

Bɛ yɛn ti kpɛla ʒahannama buɣum ni, dinzuɣu di dooshee maa nyɛla din be

Ŋɔ maa (azaaba), bɛ lammi li, di nyɛla kotulum mini mari

Ni azaaba shεli din ŋmani li yaha, ka di nyɛ balibu

(Ka Malaaikanim’ yεli chεfurinim’ toondannima): “Bambɔŋɔnima (yi nyaandoliba maa) n-nyɛ salo ban yɛn kpe (buɣum ni) m-pahi yi zuɣu, (ka bɛ toondannim’ maa yɛli): “Ti ku niŋ ba maraaba, achiika! Bɛ nyɛla ban yɛn kpe buɣum ni.”

Ka bɛ (nyaandolibu maa yεli bɛ toondannima): “Chɛli gba! Ti gba ku niŋ ya maraaba, domin yinima n-nyɛ ban bo li n-ti ti, dinzuɣu bɛhigu shee ŋɔ maa (buɣum) nyɛla din be.”

Ka bɛ (nyaandoliba maa) lahi yεli: “Yaa ti Duuma (Naawuni)! Ninvuɣu so ŋun tahi ti ŋɔ maa na, tɔ! Nyin pahimi o azaaba shεli din nabgi buɣum ŋɔ ni.”

Ka bɛ (toondannim’ maa) yεli: “Bo n-leei chɛ ka ti bi nyari ninvuɣu shεba ti ni daa kaandi pahiri ninvuɣu bɛri puuni la?”

“Di ni bɔŋɔ, ti daa kuli maandi ba la ansarsi (Dunia puuni), bee ti nina n-kuli bi pali ba (buɣum ŋɔ ni)?”

Achiika! Di lala buɣum bihi namgbanpeeni ŋɔ maa nyɛla yɛlimaŋli

(Yaa nyini Annabi)! Yεlima! Achiika! Mani nyɛla saɣisigulana. Yaha! Duuma jεmdigu n-kani ni yεlimaŋli naɣila Naawuni, O nyɛla zaɣiyini, Nyɛŋda

“Sagbana mini tiŋgbani, n-ti pahi din be di sunsuuni Duuma, Ŋuna n-nyɛ Nyɛŋda, Chεmpaŋlana

(Yaa nyini Annabi)! Yεlima: “Di (Alkur’aani) nyɛla lahibali din bara.”

Yinim’ (Larbunim’) mi nyɛla ban lebi biri ka chɛ li

N-di ka baŋsim shεli n-zaŋ chaŋ Malaaikanim’ sani saha shɛli bɛ ni daa ŋmεri namgbankpeeni la

Bɛ bi siɣsiri wahayi n-tiri ma na m-pahila n-nyɛla saɣisigulana n-tin ya polo ni

(Yaa nyini Annabi)! Teemi saha shεli a Duuma (Naawuni) ni daa yεli Malaaikanima: “Achiika! N (Mani Naawuni) nyɛla Ŋun yɛn nam ninsala ni yεɣari.”

“Dinzuɣu, N-yi ti nam o naai, ka pɔbsi N nyɛvuli niŋ o ni, yi (Malaaika- nim’) man lum ya, ka nyɛla ban niŋdi suzuuda n-tiri o.”

Ka Malaaikanim’ zaasa lu n-niŋ suzuuda n-ti o namgbaniyini

Naɣila Ibliisa (shintaŋ) n-daa tibgi o maŋa, ka pahi gutulunim’ puuni

Ka O (Naawuni) yεli: “Yaa nyini Ibliisa (shintaŋ)! Bo n-leei mɔŋ a ni a lu suzuuda ti N-ni nam ni N (Mani Naawuni) nuhi ayi? Di ni bɔŋɔ, a tibgila a maŋa, bee a bela ban duhiri bɛ maŋ’ zuɣusaa puuni

Ka o (shintaŋ) yεli: “Mani n-gari o, A nam ma mi ni buɣum, ka nam o ni yεɣiri.”

Ka O (Naawuni) yεli: “Tɔ! Yim di (Alizanda maa) puuni, achiika! A nyɛla bɛ ni kari so yihi N nambɔzɔhigu ni.”

“Yaha! Achiika! N narimbu be a zuɣu n-zaŋ hali ni Sanyoodali.”

Ka o (shintaŋ) yεli: “Yaa n Duuma (Naawuni)! Naɣisim ma hali ni dabsi’ shεli Chiyaama ni yɛn ti yiɣisi.”

Ka O (Naawuni) yεli: “Achiika! A be bɛ ni yɛn naɣisi shɛba ni.”

“N-zaŋ chaŋ sahamirili dali.”

Ka o (shintaŋ) yεli: “M-po A nam nyɛŋsim, achiika! N-nyɛla ŋun yɛn birgi ba namgbaniyini.”

“Naɣila bɛ puuni ban nyɛ A dabgahinda.”

Ka O (Naawuni) yεli: “Di nyɛla yεlimaŋli, yεlimaŋli mi ka n-yɛra.”

Achiika! N (Mani Naawuni) nyɛla Ŋun yɛn chɛ ka ʒahannama (buɣum) pali ni nyini (shintaŋ), n-ti pahi ban doli a bɛ (ninsalinim’) puuni namgbaniyini. “M-bi bɔhiri ya sanyo’ shεli n-zaŋ chaŋ

(Yaa nyini Annabi)! Yεlima: di (Alkur’aani wumbu) zuɣu. M mi ka ban ŋmari ʒiri puuni.”

“Di (Alkur’aani maa) pala shεli m- pahila teebu n-zaŋ ti binnamda.”